Nhiều bất cập trong các quy định cơ bản về sở hữu đất đai

Nhà nước có quyền thu hồi đất do người này sử dụng để giao cho người kia sử dụng vì mục đích lợi nhuận. Quyền thu hồi như vậy cần phải loại bỏ, đó là nguồn gốc của tham nhũng. Ảnh mang tính minh họa.

So với Hiến pháp năm 1992, quy định đất đai “thuộc sở hữu toàn dân” (điều 17) và “Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai” (điều 18) thì luật Đất đai 2003, bộ luật Dân sự 2005 đã tỏ ra những thể hiện không thống nhất.

Theo luật Đất đai 2003, khoản 1 điều 5 quy định “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu” như nội dung của nghị quyết số 26-NQ/TƯ của Ban chấp hành Trung ương Đảng thông qua kỳ họp thứ bảy, khoá IX. Theo bộ luật Dân sự, khoản 1 điều 200 quy định “Tài sản thuộc hình thức sở hữu nhà nước bao gồm đất đai...”.

Điều quan trọng hơn là Hiến pháp hiện hành không quy định về cơ chế “Nhà nước thu hồi đất”. Điều 23 của Hiến pháp 1992 chỉ có quy định “Trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh và vì lợi ích quốc gia, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của cá nhân hoặc tổ chức theo thời giá thị trường”. Bộ luật Dân sự lại quy định quyền sử dụng đất là tài sản của dân, ví dụ như điều 108 quy định “Tài sản chung của hộ gia đình gồm quyền sử dụng đất...” Quyền thu hồi đất của Nhà nước là quy định riêng của hệ thống pháp luật về đất đai, căn cứ vào sở hữu toàn dân về đất đai mà chưa được thể hiện trong “luật mẹ” là Hiến pháp. Như vậy, cần thay cơ chế “Nhà nước thu hồi đất” của luật Đất đai bằng cơ chế “Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng quyền sử dụng đất” và chỉ áp dụng “trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh và vì lợi ích quốc gia” để luật Đất đai được thống nhất với Hiến pháp.

Trong khung cảnh như trên, có thể thấy hệ thống pháp luật của ta đang có những bất cập ngay trong các quy định rất cơ bản có liên quan tới sở hữu toàn dân về đất đai. Hiến pháp hiện nay cũng đang trong quá trình tổng kết thực hiện, thảo luận để sửa đổi. Vì vậy, vấn đề sửa luật Đất đai phải đặt trong bối cảnh sửa Hiến pháp, để hợp lý hơn, gần hơn với thực tế đời sống và thống nhất với nhau.

Vấn đề sửa Hiến pháp, hiện nay có hai luồng ý kiến: một luồng cho rằng nên thay chế độ sở hữu toàn dân về đất đai bằng chế độ đa sở hữu về đất đai, trong đó có sở hữu tư nhân về đất đai; luồng thứ hai cho rằng nên giữ nguyên sở hữu toàn dân về đất đai, được giải thích bằng nhiều lý do khác nhau.

Về chuyện này, thứ nhất, cần khẳng định giai đoạn hiện nay là giai đoạn đất nước ta đang đi lên xã hội chủ nghĩa (XHCN), trước đây thường gọi là giai đoạn quá độ lên XHCN. Hiện nay chúng ta chưa có XHCN và chúng ta đang định hướng XHCN. Đại hội Đảng XI vừa qua cũng đã có biểu quyết để đưa ra kết luận về việc lựa chọn hình thức sở hữu đối với các tư liệu sản xuất chủ yếu sao cho phù hợp đối với từng giai đoạn. Về tư liệu sản xuất chủ yếu, trong đó có đất đai, điều 11 của Hiến pháp năm 1959 quy định: “Ở nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà trong thời kỳ quá độ, các hình thức sở hữu chủ yếu về tư liệu sản xuất hiện nay là: hình thức sở hữu của Nhà nước tức là của toàn dân, hình thức sở hữu của hợp tác xã tức là hình thức sở hữu tập thể của nhân dân lao động, hình thức sở hữu của người lao động riêng lẻ, và hình thức sở hữu của nhà tư sản dân tộc”. Đây là một giải pháp phù hợp mà chúng ta đã đúc rút ra từ lý luận và thực tiễn. Tôi cho rằng, đó là một điểm quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Việc công nhận hình thức đa sở hữu đất đai, trong đó có sở hữu tư nhân là phù hợp với cơ chế thị trường định hướng XHCN với nhiều thành phần kinh tế, trong đó có cả thành phần kinh tế tư bản tư nhân. Chúng ta chưa là nước XHCN thì chúng ta đừng nên đặt ra các yêu cầu của một nước XHCN phải được áp dụng ngay trong điều kiện của thời kỳ quá độ. Hiện nay, tính tư hữu vẫn đang còn rất nhiều trong đầu mọi người, một sở hữu cộng đồng chưa thể phù hợp. Chế độ công hữu có được đặt ra cũng chỉ là lý thuyết, cuộc sống thực tế sẽ dẫn dắt con người đi theo quy luật.

Thứ hai, với những người đang bảo vệ quyền sở hữu đất đai toàn dân, họ cho rằng nếu bây giờ chuyển đa sở hữu thì quá phức tạp, gây lộn xộn, thậm chí có thể gây thất thoát về đất đai của chung, thậm chí còn sợ rằng người Việt Nam ở nước ngoài sẽ nhao về để đòi lại đất cũ, sợ rằng sẽ thuận lợi cho đầu cơ đất đai. Những lo toan ấy cũng đúng nhưng là lo quá xa, bởi vì khi chuyển chế độ sở hữu thì chắc chắn sẽ phải có một khung pháp luật đầy đủ. Không ai lại xoá đi những thành quả cách mạng đã đạt được mà thừa nhận đòi lại đất cũ trái pháp luật. Câu chuyện thực sự giản dị, ai có quyền sử dụng lâu dài hiện tại thì công nhận đó là quyền sở hữu; ai có quyền sử dụng có thời hạn thì chuyển sang quyền thuê đất của Nhà nước. Như vậy sẽ rất rành mạch, thống nhất giữa hình thức và nội dung. Nếu thận trọng hơn thì chúng ta làm một điều tra cụ thể về hiện trạng sử dụng đất để đưa ra một chương trình về chuyển đổi chế độ sở hữu.

Ngay như ở các nước tư bản, người ta cũng coi sở hữu tư nhân về đất đai là sở hữu hạn chế. Không có sở hữu tư nhân về đất đai giống như sở hữu các tài sản khác. Ở các nước đó, Nhà nước cũng có quyền phê duyệt quy hoạch, quy định mục đích sử dụng đất và quyền chiếm giữ đất để sử dụng cho mục đích lợi ích công cộng. Ở ta chỉ khác có một điểm thôi, Nhà nước có quyền thu hồi đất do người này sử dụng để giao cho người kia sử dụng vì mục đích lợi nhuận. Như trên đã nói, để phù hợp với Hiến pháp thì quyền thu hồi như vậy cần phải loại bỏ, đó là nguồn gốc của tham nhũng.

GS.TS ĐẶNG HÙNG VÕ

Theo Sài Gòn Tiếp thị